نگاهی به ابعاد اخلاقی و قانونی شکنجه

۱۸ شهریور ۱۳۹۲ | نوشته‌شده به دست عادل شجاعی در دین و فلسفه

آرش نراقی از جمله روشنفکرانی است که در زمینه حقوق بشر فعال است و به طرح کلیات حقوقی بسنده نکرده و به سراغ مصادیق رفته است. همین حرکت به سمت مصادیق، منتقدان زیادی را در مقابل او قرار داده است. در شماره نهم مجله اندیشه پویا (ص ۸۴)، دکتر آرش نراقی، به طرح مساله‌‌ی اخلاقی شکنجه در شرایط بمب ساعتی پرداخته و این سوال را طرح نموده است که «آیا شکنجه در هیچ شرایطی می‌تواند اخلاقی و قانونی باشد؟» (اصل مقاله را در سایت آرش نراقی بخوانید.)

 

نویسنده در این مقاله، استدلال‌های موافقان وجود شکنجه در قانون را برشمرده و به آن‌ها پاسخ گفته است. آرش نراقی می‌نویسد:«پیشنهاد من این است که باید بر مبنایی غیرفایده گرایانه شکنجه را به مثابه یک نهاد حقوقی مطلقاً مردود و غیرقابل توجیه بدانیم.  به بیان دیگر، برسمیت شناختن نهاد شکنجه در متن قانون باید ناقض کرامت انسانی و حقّ اساسی و سلب ناشدنی “مصونیت از شکنجه” تلقی شود.  و قانون باید شکنجه را تحت هر شرایطی مطلقاً ممنوع اعلام کند.  اما در پاره ای موارد (مانند وضعیت “بمب ساعتی”)، چه بسا بتوان پاره ای از مصادیق شکنجه را بر مبنایی کاملاً فایده گرایانه موّجه و عاملان آن را معذور دانست.  وضعیت “شکنجه” تاحدّی و از جهاتی مانند “دفاع از خود” است.  قانون کشتن شهروندان را به دست شهروندان تحت هر شرایطی ممنوع اعلام می کند.  اما فرض کنید که فرد الف فرد ب را به قتل می رساند، و در دادگاه ثابت می شود که فرد ب بدون هیچ دلیل موّجهی به قصد کشتن فرد الف به او حمله کرده بود و او برای دفاع از خود هیچ راهی جز کشتن فرد ب نداشت.  در این صورت قانون می تواند این مصداق خاص از کشتن یک شهروند به دست شهروند دیگر را موّجه و عامل آن را  معذور بداند.»

 

«اگر فرد الف بتواند در دادگاه ثابت کند که فرد ب برای مثال درگیر اقدامی تروریستی بوده، و مرگ و زندگی گروه زیادی از شهروندان بیگناه در گرو اطلاعات بسیار حساسی بوده است که وی در اختیار داشته، و هیچ راهی جز شکنجه آن فرد برای دستیابی به اطلاعات او وجود نداشته است، در آن صورت چه بسا دادگاه بتواند عمل را موّجه و عامل آن را معذور بداند، و در مجازات عامل تخفیف دهد یا او را از مجازات معاف کند.  به بیان دیگر، پیشنهاد من این است که اگرچه نهاد شکنجه را هرگز نمی توان موّجه دانست، اما پاره ای از مصادیق شکنجه را تحت شرایط خاص می توان موّجه و عامل آن را معذور دانست.  به این اعتبار، قانون گذار هرگز نباید شکنجه را به مثابه یک نهاد حقوقی برسمیت بشناسد، اما چه بسا قاضی بتواند در شرایط بسیار خاص مورد خاصی از شکنجه را از شمول مجازات قانونی معاف بدارد.»

شکنجه از پنجره قانون اساسی

اصل ۳۸ قانون اساسی می‌گوید: «هرگونه شکنجه برای گرفتن اقرار و یا کسب اطلاع ممنوع است. اجبار شخص به شهادت، اقرار یا سوگند، مجاز نیست و چنین شهادت و اقرار و سوگندی فاقد ارزش و اعتبار است. متخلف از این اصل طبق قانون مجازات می‌شود.»

در جلسه ۳۰ تدوین قانون اساسی ( مهر ۱۳۵۸) بحث جالبی بین آیت‌الله مشکینی، آیت‌الله بهشتی و آیت‌الله منتظری صورت می‌گیرد که قابل تامّل است. (مشروح مذاکرات را بخوانید.)

مشکینی: شکنجه به هر نحو برای گرفتن اقرار یا کسب اطلاع ممنوع است ما معتقدیم که این یک امر غیر اسلامی و غیر انسانی است و رأی هم به این می‌دهیم ولی بعضی از مسائل باید مورد توجه قرار گیرد. مثل این‌که احتمالا چند نفر از شخصیت‌های برجسته را ربوده‌اند و دو سه نفر هستند که می‌دانیم این‌ها از ربایندگان اطلاع دارند و اگر چند سیلی به آن‌ها بزنند ممکن است کشف شود آیا در چنین مواردی شکنجه ممنوع است؟

نایب رئیس (بهشتی): کسب اطلاع راه‌هائی دارد که بدون آن هم می‌توانند آن اطلاعات را بدست آورند.

مشکینی: اگر چند شکنجه این‌طوری به او بدهند مطلب را می‌گوید؛ مثلا در واقعه استاد مطهری یک فردی می‌شناسد که احتمالا ضارب چه کسی هست اگر به او بگویند تو گفتی میگوید نه.

رئیس (منتظری): ضرر این کار بیش از نفعش هست.

مشکینی: مساله دفع افسد به فاسد آیا در این مورد صِدق ندارد با توجه به این‌که در گذشته هم وجود داشته است؟

نایب رئیس (بهشتی): آقای مشکینی توجه بفرمائید که مساله راه چیزی باز شدن است. به محض اینکه این راه باز شد و خواستند کسی را که متهم به بزرگترین جرم‌ها باشد یک سیلی به او بزند، مطمئن باشید به داغ کردن همه افراد منتهی می‌شود. پس این راه را باید بست یعنی اگر حتی ده نفر از افراد سرشناس ربوده شوند و این راه باز نشود جامعه سالمتر است.

رئیس (منتظری): اگر گناه‌کاری آزاد شود بهتر از این است که بی‌گناهی گرفتار شود.

بر این باورم که عدم اطلاع شهروندان از حقوق خود در قانون، می‌تواند زمینه‌ای برای ضایع کردن حقوق آن‌ها به صورت سیستماتیک و غیر سیستماتیک شود.

شما می‌توانید ما را دنبال کنید از خوراک RSS 2.0 و یا پاسخ بگذارید در صورت تمایل، بازتاب بفرستید.

پاسخ بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>