مصرف بی‌رویه و دیوانه‌‌وار منابع طبیعی، انرژی، مواد غذایی و… برابر است با افزایش دمای زمین، سیل، طوفان، سونامی، فقر بشر و نابودی تدریجی کره زمین و هزاران معضلی که گریبان آیندگان را خواهد گرفت. برابر است با جنایت علیه آیندگان.

دور ریختن یک بطری پلاستیکی و عدم بازیافت آن، نه تنها محیط زیست را آلوده می‌کند و چندصدسال طول می‌کشد تا این بطری پلاستیکی تجزیه شود، بلکه به معنای انرژی و منابع بسیار زیادی از گاز، آب، برق و… است که صرف تولید یک بطری پلاستیکی می‌شود. به معنای تغییر اکوسیستم است. برای تولید یک کیلوگرم گوشت گاو، بیش از ۱۵۴۰۰ لیتر آب یا برای تولید یک کیلوگرم کره، بیش از ۵۵۰۰ لیتر آب مصرف می‌شود. به میزان تولید زباله‌هایمان بنگریم. منابعی که در طول هزاران و میلیون‌ها سال پدید آمده، در حال چپاول شدن است. واژگان از شرح فاجعه‌بار شتابِ نابودیِ این کره خاکی عاجز است.

کشورهای صنعتی و در حال توسعه در رقابت با یکدیگر بر سر افزایش تولید و بهره‌برداری از میادین مشترک نفت و گاز و یا در رقابت بر سر افزایش سهم خود در بازار انرژی، در حال نابودی این کره خاکی و آسیب‌های جبران‌ناپذیر بر تمامی جانداران آینده زمین هستند. افزایش تولید سوخت‌های فسیلی و ارزان‌تر شدن قیمت انرژی، سرمایه‌گذاری و تحقیقات را پیرامون انرژی‌های تجدیدپذیر غیراقتصادی کرده و به حاشیه می‌برد. رقابت‌های سیاسی و منطقه‌ای، و ناامنی‌هایی که شاهد آن هستیم، همگرایی و توافق دولت‌ها و سازمان‌ها در وضع قوانین سخت‌گیرانه‌ی محیط‌زیستی، کاهش تولید سوخت‌های فسیلی و انواع آلودگی‌ها و نظارت بر اجرای دقیق آن را سخت‌تر می‌کند.

علاوه بر این، محدودیت‌های فنی و اقتصادی و حتی سیاسی در کشورهای در حال توسعه، ناتوانی در کاهش آلاینده‌ها را در پی دارد. نمونه بارز آن را در صنایع گاز و پتروشیمی در پارس جنوبی به عنوان بزرگترین میدان گازی جهان می‌توان دید. حجم زیادی از گاز ورودی به پالایشگاه‌ها به دلایل ضعف‌های فنی و اقتصادی در طراحی، راه‌اندازی و بهره‌برداری، عدم آینده‌نگری و عدم ارتباط موثر با متخصصان دیگر کشورها و… سوزانده می‌شود که هم آلودگی هوا و پیامد‌های آن را در پی دارد و هم حجم بسیار زیادی از گاز دریافتی و نسبتاً پالایش‌شده سوازنده می‌شود.

اگر انسان‌ امروز دغدغه‌های محیط زیستی داشته باشد و بخواهد که بخشی از بار پیامدهای مصرف بی‌رویه انرژی و تولید آلودگی‌ها را بر دوش بکشد، بهبود وضعیت محیط زیست برای آیندگان دور از دهن نیست.

متاسفانه به دلایل مختلفی از جمله ضعف فرهنگ مصرف، کافی نبودن سیاست‌های حمایتی دولت از طرح‌های کاهش مصرف انرژی و… مصرف انرژی در ایران بسیار بیشتر از میانگین جهانی است. بر اساس داده‌های EIA، ایران با این‌که سومین تولید کننده گاز دنیا است، با جمعیتی نزدیک به ۷۶ میلیون، سومین مصرف کننده گاز دنیا نیز می‌باشد.

ایران با این‌که از نظر وسعت و جمعیت جز کشورهای متوسط به شمار می‌رود، در میزان کربن دی اکسید حاصل از سوخت‌های فسیلی، رتبه ۸ را در میان تمامی کشورهای صنعتی و غیرصنعتی دارد. در پیوندی که در بالا آورده‌ام، داده‌های مختلفی را به صورت نمودار می‌توانید ببینید و همان‌جا با میانگین تولید و مصرف  جهانی مقایسه کنید.

صرفه جویی در مصرف انرژی و برق

پس از نوشتن این مقدمه، ۱۲ راه‌کار را برای کاهش مصرف انرژی در زیر می‌آورم.

۱٫ درجه ترموستات وسایل گرمایشی را کم  و درجه ترموستات وسایل سرمایشی را زیاد کنید. اگر درجه ترموستات وسایل گرمایشی خود را یک درجه کمتر کنید، حدود ۵ درصد در مصرف انرژی صرفه‌جویی کرده‌اید. این در حالی است که یک درجه کاهش دما را چندان احساس نخواهید کرد.

۲٫ درجه ترموستات آبگرمکن خود را کاهش دهید. معمولاً برای دوش گرفتن به آب بالای ۶۰ درجه سانتیگراد نیاز نداریم. اگر درجه آبگرمکن را بیش از این مقدار تنظیم کنیم، مجبور خواهیم بود که هنگام دوش گرفتن، آب گرم را با آب سرد مخلوط کنیم و مقدار زیادی انرژی تلف خواهد شد.

۳٫ از طریق برخی وسایل الکترونیکی خاموش که دوشاخه آن‌ها به برق متصل است، مقداری برق مصرف می‌شود. عموماً وسایلی که از طریق کنترل، روشن و خاموش می‌شوند (مثل کولر، تلویزیون و…)، اگر دوشاخه آن‌ها به برق متصل باشد امّا خاموش هم باشند، انرژی مصرف می‌کنند. به این شیوه از مصرف برق، phantom load گفته می‌شود که  بر اساس پژوهش منتشر شده توسط دانشگاه برکلی، حدود ۶ درصد برق مصرفی خانگی در آمریکا از این راه تلف می‌شود.

۴٫ می‌توانید به جای کامپیوتر خانگی از لپتاپ استفاده کنید. لپتاپ‌ها عموماً کمتر از کامپیوترهای خانگی برق مصرف می‌کنند.

۵٫ به جای استفاده از Screen Saver، از حالت Standby و یا Hibernate استفاده کنید.

۶٫ پس از شارژ باتری، شارژر را از وسیله الکتریکی جدا کنید. برخی شارژر‌ها از این راه، مقداری انرژی مصرف می‌کنند و شارژ باتری را تخلیه می‌کنند.

۷٫ اگرظرفیت لباس‌شویی شما ۸ کیلوگرم باشد، بهتر است با ظرفیت بالا و یک بار در هفته از ماشین لباس‌شویی استفاده کنید. دو بار استفاده کردن از ماشین لباس‌شویی با نصف ظرفیت، مصرف انرژی را افزایش می‌دهد.

۸٫ تمیز کردن فیلترها و وسایل سرمایشی و گرمایشی سبب کارکرد بهینه این وسایل می‌شود و در نتیجه می‌توانید وسایل گرمایشی را با درجه کمتر استفاده کنید. به عنوان نمونه، در آغاز فصل تابستان، شستن و سرویس کولر سبب بهبود عملکرد کولر می‌شود و در مواردی نیاز به استفاده از درجه «تند» کولر منتفی خواهد شد. در زمستان نیز تمیز کردن بخاری (المنت‌های بخاری برقی و سطوح صیقلی سایر بخاری‌ها) سبب افزایش انتقال انرژی از طریق مکانیزم تشعشع می‌گردد.

۹٫ برای گرم کردن غذا از ظروف بزرگ استفاده نکنید. گرم شدن ظرف غذا نیاز به انرژی دارد و استفاده از ظروف بزرگ‌‌تر سبب مصرف بیشتر انرژی می‌شود.

۱۰٫ هنگام پختن غذا، سر ظروف را روی آن‌ها قرار دهید تا گرما از ظرف خارج نشود و غذا زودتر بپزد.

۱۱٫ پس از مسافرت، باربند خودرو خود را باز کنید. استفاده از باربند به دلیل افزایش مقاومت هوا هنگام رانندگی، حدود ۱۰ درصد مصرف سوخت را افزایش می‌دهد.

۱۲٫ با ایجاد کمپین‌های مختلف و رساندن صدای خود به مسئولان ارشد کشور از جمله نمایندگان مجلس، می‌توانیم آن‌ها را به اتخاذ سیاست‌هایی در جهت کاهش مصرف انرژی تشویق کنیم. ما همیشه نباید منتظر مسئولان دولتی بمانیم. گاهی حتی با به اشتراک گذاشتن و تبلیغ راه‌کارهای کاهش مصرف انرژی در وبلاگ‌هایمان و یا با به اشتراک گذاشتن چنین مطالبی در شبکه‌های اجتماعی، می‌توانیم گام کوچکی در جهت کاهش آلودگی‌های محیط زیستی و کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی برداریم.

منابع استفاده شده: (+) و (+)

هزینه‌های مربوط به انرژی، آلودگی‌ محیط زیست و اهمیت ذخایر تجدیدناپذیر فسیلی، از مواردی است که انسان را واداشته است که در راستای تنوع و توسعه‌ی منابع تجدیدپذیر انرژی، بهینه‌سازی مصرف سوخت و سیستم‌های انرژی و همچنین روش‌های کاهش آلایندگی محیط زیست گام بردارد.

بر پایه قانون دوم ترمودینامیک، می‌دانیم که گرما به صورت خودبه‌خودی، از منبع سرد به منبع گرم منتقل نمی‌شود و بازده هیچ وسیله‌ای نمی‌تواند ۱۰۰% باشد؛ امّا انسان می‌تواند بازده وسایل را بالاتر ببرد و مصرف انرژی را کاهش دهد. در همه‌ی وسایلی که اطراف خود مشاهده می‌کنیم، تلفات انرژی به صورت نور، گرما، صدا و… وجود دارد.

سال‌هاست که دانشمندان از سلول‌های خورشیدی برای تبدیل نور خورشید به برق استفاده می‌کنند امّا در زمینه‌ی تبدیل مستقیم انرژی گرمایی به الکتریسیته، موفقیت‌های کمتری حاصل شده است. این کار شدنی است؛ به عنوان مثال، در ترموکوپل که از دو فلز غیرهم‌جنس ساخته شده است و از یک طرف به‌هم متصل‌اند، با حرارت دادن محل اتصال دو فلز، در دو سر دیگر که آزاد هستند، انرژی الکتریکی اندکی تولید می‌شود. این خود نوعی کوچک از تبدیل مستقیم گرما به برق است.

آیا راهی برای تولید مستقیم برق از گرما در مقیاس زیاد وجود دارد؟

پژوهشگران بر روی پروژه‌ای فعالیت می‌کنند که انرژی گرمایی را توسط آلیاژ‌های مولتی‌فریک به طور مستقیم به برق تبدیل کنند. در این شیوه از تبدیل انرژی، تغییر فاز مثل فرایند ذوب و تبخیر وجود ندارد. بلکه زمانی که حرارت به نقطه معینی می‌رسد، این آلیاژ‌ها به مواد مغناطیسی نیرومندی تبدیل می‌شوند و زمانی که دمای آلیاژ کاهش می‌یابد، خاصیت مغناطیسی خود را از دست می‌دهد. با استفاده از این گرادیان دما و تغییر میدان مغناطیسی، می‌توان الکتریسیته تولید کرد.

پروژه آلفابت انرژی (Alphabet Energy)

تبدیل مستقیم انرژی حرارتی به انرژی الکتریکی

آلفابت انرژی، پروژه‌ای است که از سال ۲۰۰۹ در آمریکا شروع به کار کرده است. آلفابت انرژی، یک تکنولوژی توسعه یافته است که گرما را به طور مستقیم به برق تبدیل می‌کند. این شیوه از تبدیل انرژی، آلودگی محیط زیست را در پی ندارد.

این فناوری که نسبت به دماهای بالا نیز از خود مقاوت خوبی نشان داده است، می‌تواند گرما را  در گستره دمایی زیادی (از گرمای بدن انسان تا کوره‌های بزرگ صنایع مختلف) به برق (از چند میکرو وات تا چندین مگاوات) تبدیل کند.

سازندگان این تکنولوژی معتقدند که با استفاده گرمای خروجی از اگزوز خودروها، و تبدیل آن به برق، می‌توان ۱۰% در مصرف سوخت خودرو صرفه‌جویی کرد.

بحث استفاده از سلول‌های سوختی (پیل سوختی) ، و همچنین استفاده از هیدروژن به عنوان سوخت، از بحث‌های داغ تحقیقات پژوهشگران حوزه‌ی انرژی است. پیل‎‎‎‎‎‎‎‎‎های سوختی فن‌آوری جدیدی برای تولید انرژی هستند که بدون ایجاد آلودگی‌های زیست محیطی و صوتی، از ترکیب مستقیم بین سوخت و اکسیدکننده، انرژی الکتریکی با بازدهی بالا تولید می‎‎‎‎کنند. پیل سوختی یک مبدل انرژی شیمیایی به انرژی الکتریکی است. این تبدیل مستقیم بوده و بنابراین از بازده بالایی برخوردار است. در واقع می‌توان گفت که در این تبدیل از عمل عکس الکترولیز آب استفاده می‌گردد، به عبارت دیگر از واکنش بین هیدروژن و اکسیژن، آب، حرارت و الکتریسیته تولید می‌گردد. هر سلول در پیل‌های سوختی از سه جزء آنُد، کاتُد و الکترولیت تشکیل شده‌است. (+)

یکی از راه‌های مدرن تامین انرژی، استفاده از هیدروژن به عنوان سوخت است. استفاده از این‌گونه انرژی‌ها در اول راه است و سرمایه‌گذاری و تحقیقات زیادی بر روی هیدروژن به عنوان سوختی که توجیه اقتصادی داشته باشد، انجام می‌شود. هیدروژن به دلیل مزایایی که دارد، مورد توجه محققان قرار گرفته است. اکنون می‌خواهیم مروری کلی بر روی هیدروژن به عنوان یک سوخت داشته باشیم و برخی خواص و ویژگی‌های هیدروژن را با دو رقیب قدرتمندش یعنی بنزین و گاز طبیعی مقایسه کنیم.

خودرو هیدروژنی؛ پیل سوختی

محتوای انرژی هیدروژن:

محتوای انرژی به صورت مقدار انرژی در واحد جرم سوخت تعریف می‌شود. در بین سوخت‌های رایج، هیدروژن از محتوای انرژی بالایی برخوردار است. به عنوان مثال، انرژی یک کیلوگرم هیدروژن برابر با ۲٫۴ گیلوگرم گاز طبیعی و ۲٫۷ کیلوگرم بنزین است. البته با توجه به این‌که چگالی هیدروژن کمتر از گاز طبیعی و بنزین است، برای ذخیره سازی هیدروژن نیاز به مخازن بزرگ‌تری است. حجمی از هیدروژن که از نظر محتوای انرژی، با مقداری بنزین معادل باشد، چهار برابر بنزین حج اشغال خواهد کرد!

آلایندگی هیدروژن:

هیدروژن آلاینده نیست و ورود آن به اتمسفر و یا آب و خاک، مشکل خاصی را ایجاد نمی‌کند و ماده خروجی از خودرو‌های هیدروژنی آب است و با محیط زیست سازگار می‌باشد اما استفاده از سوخت‌های فسیلی همچون گاز و بنزین، آلودگی‌های زیست محیطی در پی خواهد داشت. ترکیبات سمی‌ای همچون ترکیبات آروماتیکی و یا سرب و جیوه که ممکن است در بنزین وجود داشته باشد، می‌تواند صدمات شدیدی را به جانداران و محیط زیست بزند. گاز طبیعی هم با این‌که ۶۰% مونو اکسید کربن کمتری نسبت به بنزین دارد، اما آلایندگی آن نسبت به هیدروژن بسیار زیاد است.

رنگ، بو و مزه هیدروژن:

هیدروژن بدون بو و رنگ و مزه است و نشتی آن فقط با حس‌گر‌های خاصی قابل تشخیص  است. گرچه گاز طبیعی هم بدون بو و رنگ و مزه است اما با اضافه کردن ترکیبات مرکاپتان به گاز طبیعی، گاز طبیعی بوی خاصی می‌گیرد تا افراد از نشتی آن آگاه شوند. به دلیل مسموم شدن کاتالیست‌های پیل سوختی توسط ترکیبات گوگردی، نمی‌توان مرکاپتان‌ها را به هیدروژن اضافه نمود.

اشتعال پذیری هیدروژن:

هیدروژن، سوختی با ضریب نفوذ بالا و مولکول‌های کوچک است که به راحتی آتش نمی‌گیرد. هیدورژن در غلظت‌های بالا با مقداری کمی گرما، مشتعل می‌شود اما معمولا در هنگام تصادفات به دلیل این‌که هیدروژن ضریب نفوذ بسیار بالایی نسبت به گاز طبیعی دارد، قبل از آن‌که آتش بگیرد، به سرعت در محیط پخش می‌شود.

محدوده اشتعال پذیری هیدروژن:

هیدروژن محدوده اشتعال پذیری زیادی دارد و می‌تواند در نسبت‌های ۴% تا ۷۵% بسوزد اما با توجه به نسبت محدوده اشتعال پذیری و نسبت حجمی بنزین و گاز طبیعی برای سوختن، خطر هیدروژن بیشتر از گاز طبیعی و کمتر از بنزین می‌باشد.

قابلیت انفجار هیدروژن:

اکنون بحث روش‌های ذخیره‌سازی هیدروژن از مباحث داغ به شمار می‌رود. هیدروژن تا زمانی که به تنهایی در مخزن باشد، انفجار رخ نمی‌دهد. حضور یک اکسید کننده مانند اکسیژن با غلظت حداقل ۱۰% به صورت خالص و یا ۴۱% به صورت هوا، می‌تواند سبب انفجار مخزن هیدروژن شود اما با توجه به این‌که بنزین در غلظت‌های بسیار پایین‌تر قابل انفجار است، خطر انفجار مخزن هیدروژن کمتر از بنزین است و اگر محیط اطراف باز باشد، خطر انفجار هیدروژن به دلیل ضریب نفوذ بالایی که دارد، بسیار کمتر از بنزین است.

شعله هیدروژن:

شعله هیدروژن آبی کم‌رنگ و تقریبا نامرئی است و به صورت متمرکز و عمودی است و همین موضوع سبب ایمنی بیشتر هیدروژن نسبت به بنزین است زیرا در صورتی که مخزن ذخیره هیدروژن سوراخ شود، شعله هیدروژن از مخزن فاصله می‌گیرد و به صورت متمرکز و عمودی و با سرعت زیادی می‌سوزد و در عرض کمتر از دو دقیقه کل ذخیره هیدروژن به اتمام می‌رسد اما با کوچکترین نشتی در مخزن ذخیره بنزین، انفجار رخ خواهد داد و آتش به اطراف سرایت خواهد کرد.

منابع:

هیدروژن به دنبال سکوی برتر؛ مجله انرژی، مینا اعتمادی، مهرداد طاهریان

شرکت ملی گاز ایران

 Hydrogen Energy, Challenges and Prospects Series: RSC Energy Series Rand, David A., Dell, R. M

Hydrogen as an energy carrier: A comparative study between decalin and cyclohexane in thermally coupled membrane reactors in gas-to-liquid technology, International Journal of Hydrogen Energy, Volume 36, Issue 12, June 2011, Pages 6970-6984, M.R. Rahimpour, A. Mirvakili, K. Paymooni

Hydrogen generation from natural gas for the fuel cell systems of tomorrow, Journal of Power Sources, Volume 61, Issues 1–۲, July–August 1996, Pages 113-124, Andrew L. Dicks

http://www.lenntech.com/periodic/elements/h.htm

http://en.wikipedia.org/wiki/Hydrogen

http://www.ehow.com/info_7902925_characteristic-properties-hydrogen-gas.html

این روزها در محافل آکادمیک و دانشگاهی بحث ضرورت استفاده از انرژی های نو بسیار داغ است به گونه ای که هر کس ژستی می گیرد و به سهم خودش از انرژی های نو طرفداری می کند بی آنکه به وضعیت اقتصادی و استراتژیک کشور نگاهی انداخته باشد.

یکی از روش های کاهش آلودگی هوا در دراز مدت جایگزین کردن سایر منابع انرژی از جمله انرژی های تجدیدپذیری همچون انرژی امواج دریا، بیو مس (زیست توده یا BioMass)، انرژی بادی، انرژی خورشیدی باشد که توسط سلول های خورشیدی جذب می شوند و یا استفاده از انرژی هسته ای است.

استفاده از انرژی هایی که در بالا به آن اشاره شد در کوتاه مدت بازده  اقتصادی ندارند ضمن اینکه این نوع انرژی ها مقطعی بوده (مثلا همیشه باد نمی وزد و یا آفتاب نمی تابد) و ذخیره آن ها خود چالشی بزرگ در مقابل جمعیت عظیم مصرف کننده انرژی هست و این نوع انرژی ها غالبا برای استفاده در مناطق دور افتاده دارای مزیت هستند.

ضمنا باید توجه داشته باشیم که مخزن گازی پارس جنوبی بزرگترین مخزن مشترک گازی در دنیاست که بین ایران و قطر مشترک است و در این بین قطری ها با کمک سرمایه گذاری خارجی و تکنولوژی ها پیشرفته مقدار بسیار بیشتری گاز نسبت به ما استخراج می کنند. این درحالی است که کشور ما تحریم است و با مشکلات مالی و تکنولوژیکی دست به گریبان هستیم و شرکت های بزرگ نفتی دنیا مثل توتال و شل دست از همکاری با ایران کشیده اند و هنوز ایران برای صادرات LNG و GTL  اندر خم یک کوچه است درحالی که قطری ها در حال تبدیل شدن به بزرگترین صادر کنندگان  LNG و GTL در دنیا هستند.

حال وقتی که ما در استفاده از منابع مشترک انرژی از هم سفره ای قطری عقب افتاده ایم چگونه می توانیم به انرژی های نو فکر کنیم؟ آیا بهتر نیست سعی در کاهش تحریم ها و جذب سرمایه گذاران خارجی داشته باشیم؟

گرچه پیشرفت های اخیر کشورمان ستودنی است اما باید اذعان داشت که ساخت یک ماده در مقیاس آزمایشگاهی تا تولید انبوده در مقیاس صنعتی زمین تا آسمان فرق می کند و باید بسیاری از مسائل اقتصادی را در نظر گرفت و تجربه ی کافی در این زمینه ها بدست آورد و سپس اقدام به ریسک های بزرگ کرد.

ضمن اینکه دولت نیز به دلیل درگیری با مسائل اقتصادی تمایلی چندانی به سخت گیری بر واحد های آلاینده آب و هوا ندارد چراکه اگر قوانین محیط زیستی بخواهد درست اجرا شوند برخی از پلایشگاه ها و شرکت های پتروشیمی فشارهای مالی سنگینی را باید پذیرا باشند.

با این اوصاف به نظر می رسد بهتر باشد که در کوتاه مدت و تا زمانی که سهم ما در برداشت از منابع مشترک نفت و گاز ناچیز است، بیشتر بر روی صنایع نفت و گاز و پتروشیمی تمرکز کنیم و سرمایه گذاری عمده بر این سه صنعت استوار باشد و در همین حال با فناوری های جدید، مشعل‌های پالاشگاه‌ها و پتروشیمی‌ها حذف و آلاینده های خروجی از اگزوز اتوموبیل ها و کارخانه ها کنترل شود.

سیاست نفت و گاز ایران

اردیبهشت ۳۱ام, ۱۳۹۰ | نوشته‌شده به دست عادل شجاعی در اجتماع و فرهنگ | سیاست - (بدون دیدگاه)

از گذشته تا به امروز همواره از ایران به عنوان کشوری نفت خیز نام برده شده است، اما سوال این است که آیا اتکا به سیاست های نفتی توانسته است رشد اقتصادی قابل توجهی را برای کشور به ارمغان آورد؟  آیا زمان آن نرسیده که سیاست صد ساله خام فروشی نفت پایان یابد و به جای آن فراورده هایی با ارزش افزوده بالا تولید و صادر گردد؟

اکنون نیز ایران علی رغم اینکه دومین ذخایر گازی جهان را در اختیار دارد و چهارمین تولید کننده گاز در دنیاست۱، شاهد آن هستیم که سیاست گذاران انرژی راه صد ساله خام فروشی نفت را از یاد برده اند و عبرت و چراغ راه آینده خویش قرار نداده اند.

علاوه براینکه ایران در برداشت و توسعه از میدان مشترک گازی پارس جنوبی که بزرگترین میدان گازی جهان است۲ از رقیب قدرتمند قطری خود عقب مانده، متاسفانه عقد قرار داد های بلند مدت ۲۵ ساله صادرات گاز طبیعی با قیمت پایین  به کشورهایی نظیر ترکیه۳ باعث شده است که ایران از پتانسیل بالقوه تولید و توسعه فراورده هایی با ارزش افزوده بالاتر نظیر LNG ویا GTL  به نحو احسن استفاده نکند و عمده گاز طبیعی به طور شگرفی در داخل کشور مصرف شود؛ به طوری که میانگین مصرف گاز طبیعی در ایران بسیار بیشتر از دیگر کشورها است.۴ و بخش عمده دیگرگاز تولیدی نیز صرف تزریق به چاه های نفت جهت افزایش برداشت نفت می شود و فقط مقدار ناچیزی برای تولید LNG  وGTL  در نظر گرفته شده است.۵

این در حالی است که قطر که پس از روسیه و ایران سومین دارنده ذخایر گاز طبیعی دنیاست۶، در دهه اخیر با جهش بی سابقه ای در ساخت و توسعه واحد های LNG  همراه بوده است و از قدرت مند ترین  کشورهای دنیا  در این عرصه به شمار می رود. البته این رقیب در زمینه تبدیلات گازی و تولید میعانات گازی که از لحاظ ارزش افزوده نسبت به گاز طبیعی بسیار بالاتر است نیز در حال تثبیت کردن جایگاه خود در دنیاست۷ به طوری که کار ساخت مجتمع GTL، به نام Pearl که گفته می­شد بزرگترین مجتمع تبدیل گاز به مایع دنیا می­باشد، علیرغم رایزنی­ها برای تعویق ساخت آن به دلیل هزینه­های بالای سرمایه گذاری، در این کشورآغاز شده است. پروژه Pearl، شامل استخراج ذخایر گاز دریایی قطر واقع در میدان شمالی، انتقال گاز از دریا به ساحل، جداسازی میعانات گازی و اتان از گاز و در نهایت تبدیل گازهای باقیمانده به محصولات هیدروکربنی مایع است. در کنار واحد فوق، راه اندازی مجتمع GTL  Oryx نیز در دستور کار دولت قطر می باشد که اولین کارخانه GTL با مقیاس تجاری است. در صورت موفقیت قطر در ایجاد کارخانه­های فوق، این کشور به پایتخت GTL  دنیا مبدل خواهد شد.۸

اکنون که حضور چنین رقیب قدرتمندی در عرصه توسعه پلانت ها و برداشت گاز طبیعی از میدان مشترک گازی پارس جنوبی کاملا احساس می شود، بازنگری برخی سیاست ها در عقد قرار داد های بلند مدت گازی و روی آوردن به تولید محصولات با ارزش افزوده بالا و توسعه مجتمع های پتروشیمیایی امری کاملا ضروری است.

با توجه به موارد مطرح شده می توان این چنین نتیجه گیری کرد که سیاست گذاران بخش انرژی باید تمامی گزینه ها برای تولید و یا صادرات گاز طبیعی (نظیر صادرات گاز طبیعی، تزریق به چاه های نفت، مصارف داخلی و نیروگاه های گازی ، CNG ,GTL , LNG   و… ) را در نظر بگیرند و هر کدام را بر اساس چشم انداز آینده و منافع ملی و بیشترین ارزش افزوده انتخاب کنند. در این مقطع پرهیز از سیاست های شتابزده و احساسی، بیش از هر زمان دیگری ضروری به نظر می رسد.

در جذب سرمایه گذاران خارجی در بخش نفت و گاز نیز اگر واقع بینانه بنگریم باید شجاعانه اعتراف کنیم که تحریم کشورهای غربی علیه ایران، در صرف نظر کردن برخی طرف های خارجی از سرمایه گذاری در صنایع نفت و گاز ایران نقش عمده ای داشته است.۹عقد قراردادهای نفتی و گازی با شرکت های بلوک شرق می تواند تا حدی منافع ملی را جبران کند.

علی رغم اینکه سیاست های خصوصی سازی در ایران در سال های اخیر رو به رشد بوده، اما متاسفانه در این عرصه به جای خصوصی سازی بخش های مختلف، شرکت های دولتی و یا شبه دولتی برنده این مناقصه ها بوده اند که این امر عرصه را برای رقابت در بالابردن کیفیت و کاهش زمان اجرای پروژه ها دشوار می نماید. ارائه سیاست های تشویقی در زمینه های گمرکی و مالیاتی و… به سرمایه گذاران داخلی و میدان دادن به معنای واقعی به آن ها و تخصصی کردن امور می تواند راهکارهایی برای خصوصی سازی و توسعه صنایع نفت و گاز ایران باشد.

 

۱٫Energy Information Administration, http://www.eia.doe.gov/countries/country-data.cfm?fips=IR

۲٫ Kumar Verma.S, (2007). Energy geopolitics and Iran–Pakistan–India gas pipeline. Energy Policy 35, 3280–۳۳۰۱٫

۳٫ Hacisalihoglu.B, (2008). Turkey’s natural gas policy. Energy Policy 36, 1867–۱۸۷۲٫

۴٫ Mavrakis.D, Thomaidis.F, Ntroukas.I, (2006). An assessment of the natural gas supply potential of the south energy corridor from the Caspian Region to the EU. Energy Policy 34, 1671–۱۶۸۰٫

۵٫ Kjarstad.J, Johnsson.F, (2007). Prospects of the European gas market. Energy Policy 35, 869–۸۸۸٫

۶٫ International Energy Agency, http://www.iea.org/stats/gasdata.asp?COUNTRY_CODE=QA

۷٫ Chedida, R., Kobroslya, M., Ghajar, R., 2007. The potential of gas-to-liquid technology in the energy market: The case of Qatar. Energy Policy 35, 4799–۴۸۱۱٫

۸٫ http://www.shell.com.qa/home/content/qat/products_services/pearl/

۹٫ Perspectives on Caspian Oil and Gas Development, International Energy Agency Working Paper Series, December 2008.

طبق گزارش جهانی از سایت سازمان اطلاعات انرژی ایالات متحده:

به نقل از ژورنال نفت و گاز در سال ۲۰۱۰ تخمین زده می شود که ایران ۱۰۴۵ تریلیون فوت مکعب گاز داشته باشد که منابع گازی ایران پس از روسیه مقام دوم را دارد. بیش از دو سوم میادین گازی مهم ایران در مناطقی شامل : پارس شمالی و پارس جنوبی، کیش ، کنگان، و نار می باشد. (آمار سال ۲۰۰۸)  ۱

ایران در ۲۰ سال گذشته رشد سریع و قابل ملاحضه ای در تولید نفت و گاز طبیعی داشته است.۱

طبق آمار همین سازمان در صنایع نفت و گاز مهمترین میادین ایران شامل موارد زیر می باشد:

آبادان، بندر عباس، پارس جنوبی، پارس شمالی، و نار و کنگان می باشد.۲

نموداری ۱ که می بینید از همین سازمان گرفته شده و بیانگر موقعیت ممتاز ایران در میزان مخازن گازی در دنیا است.

 

طبق گزارش‌های منتشر شده پالایشگاه گاز کنگان یکی از بزرگترین پالایشگاه های گاز ایران می باشد. در ادامه می افزاید: تاثیرات پالایشگاه های گاز کنگان بر محیط زیست اهمیت ویژه ای دارد . ۳

در این تحقیق که در مورد سرمایه گذاری در پس آب های پالایشگاه گازی کنگان می باشد آمده است:

“این تحقیق در سال ۲۰۰۲ در پالایشگاه گاز کنگان انجام گرفته است که در شهر کنگان واقع می باشد که از جنوبی ترین نقاط ایران است. ۳

در مقاله ای که در مود گاز طبیعی می باشد و از سایت ساینس دایرکت قابل دسترسی است بیانگر این است که ذخایر گاز طبیعی کنگان حدود ۲۹ تریلیون فوت مکعب است. این یعنی شهرستان کنگان به تنهایی یک هشتم میزان ذخایر امریکا رو دارد.

در مقاله ای با عنوان سیاست گازی ترکیه امده است که ایران حدود ۲۳ درصد منابع گازی جهان را در اختیار دارد و همچنین میزان ذخایر گازی دنیا ۱۴۵ میلیارد متر مکعب می باشد. (۴) با توجه به اینکه امریکا ۳٫۳ درصد منابع گازی دنیا را در اختیار دارد و ذخایر گازی شهرستان کنگان یک هشتم ذخایر گازی امریکا می باشد با تقسیمی ساده متوجه می شوید که ذخایر گازی کنگان ۰٫۴ درصد ذخایر گازی دنیا است که این بیانگر موقعیت ممتاز کنگان در میزان ذخایر گازی دنیاست. 

Table 2. World natural previous termgasnext term reserves by country

Country Reservestrillion cubic meters) Percent
of world total
World ۱۴۵٫۶ ۱۰۰٫۰
Top 20 countries ۱۲۹٫۶ ۸۹٫۰
Russian Federation ۴۸٫۱ ۳۳٫۰
previous termIrannext term ۲۳٫۰ ۱۵٫۸
Qatar ۸٫۵ ۵٫۸
United Arab Emirates ۶٫۰ ۴٫۱
Saudi Arabia ۵٫۸ ۴٫۰
United States ۴٫۷ ۳٫۳
Venezuela ۴٫۰ ۲٫۸
Algeria ۳٫۷ ۲٫۵
Nigeria ۳٫۵ ۲٫۴
Iraq ۳٫۱ ۲٫۱
Turkmenistan ۲٫۹ ۲٫۰
Malaysia ۲٫۳ ۱٫۶
Indonesia ۲٫۰ ۱٫۴
Uzbekistan ۱٫۹ ۱٫۳
Kazakhstan ۱٫۸۴ ۱٫۳
Canada ۱٫۸۱ ۱٫۲
Mexico ۱٫۷۸ ۱٫۲
Netherlands ۱٫۷۸ ۱٫۲
Kuwait ۱٫۴۷ ۱٫۰
China ۱٫۳۶ ۰٫۹
Rest or world ۱۶٫۰ ۱۱٫۰

طبق گزارش همین مقاله که در ژورنال علوم و مهندسی گاز طبیعی چاپ شده ذخایر گاز کنگان پس از پارس شمالی رتبه دوم را در میادین گازی ایران دارد.

حال با این موقعیت ممتاز کنگان که در اینجا فقط بیشتر صنایع گاز مورد هدف بود چه انتظاری باید از این موهبت طبیعی داشته باشیم؟

منابع:

۱٫http://www.eia.doe.gov/emeu/cabs/Iran/NaturalGas.html

۲٫http://www.eia.doe.gov/emeu/cabs/Iran/Profile.html

۳٫http://www.ijest.org/?_action=articleInfo&article=24

۴٫Turkey’s natural gas policy