«مردک الاغ اگر دشمن موجود بود که کار ما به این سختی نمی‌شد! دشمن را باید خلق کنیم. تولید کنیم. آن هم تولید متنوع و رنگارنگ و انبوه […]. من قبول می‌کنم که بعضی از دلایل اهمیت دشمن را، مثل کودکان، جمله به جمله به شما بیاموزم به این شرط که شما هم همه‌ فحش‌های مرا به خودتان پذیرا شوید:

۱- کسی که شما می توانید همه ضعف ها و کم کاری‌هایتان را بر گردن او بیندازید.
۲- دشمن یعنی چیزی که شما می‌توانید مردم را با آن بترسانید تا ناگزیر به آغوش شما پناه بگیرند.
۳- دشمن یعنی کسی که اگر کاری کردید با وجود او مهم تر جلوه اش دهید و اگر نکردید او را مقصر جلوه کنید.
۴- دشمن یعنی کسی که وقت و بی‌وقت به او فحش دهید ، به آنکه جواب فحش بشنوید.
۵- دشمن یعنی کسی که حواس مردم را پرت او کنید تا هوس نکنند از شما چیزی بخواهند.
۶- دشمن یعنی مترسکی که با آن می‌توانید بچه های بزرگ را بترسانید.
پس دشمن در یک کلمه یعنی: لولو»

این‌ها بخش‌هایی از فصل یازدهم کتاب «دموکراسی یا دموقراضه» نوشته سید مهدی شجاعی است. کتابی که نتوانست پس از انتخابات ۱۳۸۸ مجوز دریافت کند امّا اینک پس از چهار سال توانسته است خود را به کتاب‌فروشی‌ها برساند.

حسن روحانی محمود احمدی نژاد بنیامین نتانیاهو

اخیراً بنیامین نتانیاهو گفته است: «حسن روحانی از رییس جمهور قبلی انتقاد می کند که چرا گرگی در لباس گرگ بوده است. استراتژی روحانی گرگ در لباس میش است.» هم‌چنین جک استرا وزیر امور خارجه پیشین بریتانیا در گفت‌وگو با BBC، گفته است: «دست راستی‌های آمریکا و اسرائیل به داشتن دشمن نیاز دارند. آنها سیاست‌هایشان را در مقابل دشمن تعریف می‌کنند. برای مدت‌ها دشمن مورد نظر آنها شوروی یا چین بود. […] حالا هم که عراق دیگر دشمن ما نیست، نوک پیکان بسوی ایران گرفته شده است. آنها از نظر روانی به این وضع نیاز دارند تا بتوانند کارها را پیچیده کنند.»
نتانیاهو خوب می‌داند که روحانی، احمدی نژاد نیست که بهانه به دست او دهد که بتواند سیاست‌های رادیکال خود را توجیه کند. در صورتی که حسن روحانی بتواند روابط صمیمی‌تری با اروپا برقرار کند، اسرائیل بیشتر به حاشیه رانده خواهد شد. اگر حسن روحانی بهانه‌ای برای جنگ‌طلبی به بنیامین نتانیاهو ندهد، رفتار پرخاشگرانه و تهاجمی او در داخل و خارج از اسرائیل توجیهی نخواهد یافت و موقعیت‌شان، در داخل اسرائیل و در اروپا تضعیف خواهد شد. ممکن است هدف نتانیاهو از چنین پرخاشگری‌هایی، واکنش متقابل حسن روحانی باشد؛ در هر صورت بی‌توجهی روحانی بهترین پاسخ خواهد بود. ناخواسته، رادیکال‌ها‌ در میدان سیاست، خیلی خوب با هم بازی می‌کنند؛ در همین بازی‌های سیاسی است که  تداوم یک سیاست تهاجمی را توجیه می‌کنند و بر مشکلات درون کشور سرپوش می‌گذارند.

منبع عکس

گاهی سیاست‌مداران غربی نکات مثبتی را در مورد یک جریان سیاسی (هم‌چون اصلاح‌طلبان) بیان می‌کنند؛ رسانه‌های محافظه‌کاران هم، آن حزب سیاسی را به شاد کردن دشمن و یا بازی کردن در زمین دشمن و چنین تعابیری متهم می‌کنند. برای این‌که نشان دهم که «شاد شدن دشمن» هیچ بار ارزشی در قضاوت ندارد، در این نوشتار به چند نمونه از شاد شدن دشمن در صدر اسلام و پس از آن می‌پردازم.

در ابتدا یک فتوا را از آیت الله شبیری زنجانی نقل می‌کنم: «اگر شخص ناصبی[دشمن اهل بیت]، فضیلتی را درباره ی اهل بیت نقل کند، اعتبار آن از اعتبار روایتی که یک شخص بسیار عادل نقل کند، بیشتر است؛ نه از باب اعتبار ذاتی نقل ناصبی، بلکه از باب این قرینه ی قوی بر صدق روایتش که او داعی بر بیان فضائل ائمه ما ندارد، لذا اطمینان قوی بر صحت نقل او پیدا می شود.»

این خود نمونه‌ای خوب در مسائل فقهی است که نشان می‌‌دهد هنگامی که دشمن از ما تعریف کند نه تنها ضد ارزش نیست بلکه می‌تواند نشانگر باور دشمن به وجود ارزش‌های طرف مقابلش باشد. البته انکار نمی‌کنیم که ممکن است دشمن به دلیل منافعی که یکی از طرفین مقابل خود می‌بیند، از یکی از طرفین تمجید کند. هم‌چنین در آیه ۶ سوره حجرات می‌گوید: «…اگر فاسقی برای شما خبر آورد به گفته او اعتماد نکرده و درباره آن تحقیق کنید تا مبادا به اتکای آن، برخورد ناروایی از سر جهل با دیگران داشته باشید و سپس از کار خود پشیمان شوید.»

ممکن است گاهی دشمن برای چنددستگی و شکستن وحدت، از یکی از طرفین حمایت کند. تاریخ صدر اسلام نیز شاهد این داستان بوده است. چنان‌که وقتی معاویه درصدد بود که قیس بن سعد بن عباده (از یاران وفادار علی بن ابی طالب) را به سوی خود جذب کند، موفق به فریب او نشد. معاویه در منبر شام به دروغ اعلام کرد که قیس با او در خون‌خواهی عثمان همراه شده و از علی بن ابی طالب جدا شده است. انتشار و گسترش همین خبر جعلی سبب شد که انگشت‌های اتهام به سمت قیس بن سعد بن عباده نشانه رود و او نتواند در سمت استانداری باقی بماند.

اگر بخواهیم به نمونه‌های دیگری اشاره کنیم، می‌توان به اجازه دادن حسین بن علی به سیراب کردن یاران حُر و یا اجازه علی بن ابی طالب به گشوده شدن راه آب فرات به یاران معاویه اشاره نمود که قطعاً دشمنان از این بزرگواری‌ها خوشحال شده‌اند. نمونه دیگر در مناسبات سیاسی معاصر، می‌توان از حمایت غیر مستقیم رادیو BBC از انقلاب اسلامی ۵۷ و پوشش اخبار و سخنرانی‌های بنیانگذار انقلاب اسلامی یاد کرد.

نتیجه این‌که، سخن این نیست که آن‌چه دشمن می‌گوید ارزش است یا ضد ارزش. چرا که سنجه‌ی ارزش و ضد ارزش، بر مبنای گوینده سخن نیست؛ بر مبنای حقیقت بودن سخن گوینده است. البته قطعاً باید تعریف روشنی از دشمن ارائه شود و بین منتقد، مخالف و دشمن تمایز قائل شد و حقوق مخالف و دشمن نیز پاس داشته شود.


از مقاله «اگر دشمن از ما تعریف کند» نوشته محمد سروش محلاتی و بحث‌هایی که با دوستان داشته‌ام، بهره برده‌ام.

در همین زمینه مقاله پرمحتوا و شجاعانه «کاش دشمن را زودتر شاد کرده بودیم» نوشته‌ی محمد مطهری را پیشنهاد می‌کنم.