سیاست نفت و گاز ایران

اردیبهشت ۳۱ام, ۱۳۹۰ | نوشته‌شده به دست عادل شجاعی در اجتماع و فرهنگ | سیاست - (بدون دیدگاه)

از گذشته تا به امروز همواره از ایران به عنوان کشوری نفت خیز نام برده شده است، اما سوال این است که آیا اتکا به سیاست های نفتی توانسته است رشد اقتصادی قابل توجهی را برای کشور به ارمغان آورد؟  آیا زمان آن نرسیده که سیاست صد ساله خام فروشی نفت پایان یابد و به جای آن فراورده هایی با ارزش افزوده بالا تولید و صادر گردد؟

اکنون نیز ایران علی رغم اینکه دومین ذخایر گازی جهان را در اختیار دارد و چهارمین تولید کننده گاز در دنیاست۱، شاهد آن هستیم که سیاست گذاران انرژی راه صد ساله خام فروشی نفت را از یاد برده اند و عبرت و چراغ راه آینده خویش قرار نداده اند.

علاوه براینکه ایران در برداشت و توسعه از میدان مشترک گازی پارس جنوبی که بزرگترین میدان گازی جهان است۲ از رقیب قدرتمند قطری خود عقب مانده، متاسفانه عقد قرار داد های بلند مدت ۲۵ ساله صادرات گاز طبیعی با قیمت پایین  به کشورهایی نظیر ترکیه۳ باعث شده است که ایران از پتانسیل بالقوه تولید و توسعه فراورده هایی با ارزش افزوده بالاتر نظیر LNG ویا GTL  به نحو احسن استفاده نکند و عمده گاز طبیعی به طور شگرفی در داخل کشور مصرف شود؛ به طوری که میانگین مصرف گاز طبیعی در ایران بسیار بیشتر از دیگر کشورها است.۴ و بخش عمده دیگرگاز تولیدی نیز صرف تزریق به چاه های نفت جهت افزایش برداشت نفت می شود و فقط مقدار ناچیزی برای تولید LNG  وGTL  در نظر گرفته شده است.۵

این در حالی است که قطر که پس از روسیه و ایران سومین دارنده ذخایر گاز طبیعی دنیاست۶، در دهه اخیر با جهش بی سابقه ای در ساخت و توسعه واحد های LNG  همراه بوده است و از قدرت مند ترین  کشورهای دنیا  در این عرصه به شمار می رود. البته این رقیب در زمینه تبدیلات گازی و تولید میعانات گازی که از لحاظ ارزش افزوده نسبت به گاز طبیعی بسیار بالاتر است نیز در حال تثبیت کردن جایگاه خود در دنیاست۷ به طوری که کار ساخت مجتمع GTL، به نام Pearl که گفته می­شد بزرگترین مجتمع تبدیل گاز به مایع دنیا می­باشد، علیرغم رایزنی­ها برای تعویق ساخت آن به دلیل هزینه­های بالای سرمایه گذاری، در این کشورآغاز شده است. پروژه Pearl، شامل استخراج ذخایر گاز دریایی قطر واقع در میدان شمالی، انتقال گاز از دریا به ساحل، جداسازی میعانات گازی و اتان از گاز و در نهایت تبدیل گازهای باقیمانده به محصولات هیدروکربنی مایع است. در کنار واحد فوق، راه اندازی مجتمع GTL  Oryx نیز در دستور کار دولت قطر می باشد که اولین کارخانه GTL با مقیاس تجاری است. در صورت موفقیت قطر در ایجاد کارخانه­های فوق، این کشور به پایتخت GTL  دنیا مبدل خواهد شد.۸

اکنون که حضور چنین رقیب قدرتمندی در عرصه توسعه پلانت ها و برداشت گاز طبیعی از میدان مشترک گازی پارس جنوبی کاملا احساس می شود، بازنگری برخی سیاست ها در عقد قرار داد های بلند مدت گازی و روی آوردن به تولید محصولات با ارزش افزوده بالا و توسعه مجتمع های پتروشیمیایی امری کاملا ضروری است.

با توجه به موارد مطرح شده می توان این چنین نتیجه گیری کرد که سیاست گذاران بخش انرژی باید تمامی گزینه ها برای تولید و یا صادرات گاز طبیعی (نظیر صادرات گاز طبیعی، تزریق به چاه های نفت، مصارف داخلی و نیروگاه های گازی ، CNG ,GTL , LNG   و… ) را در نظر بگیرند و هر کدام را بر اساس چشم انداز آینده و منافع ملی و بیشترین ارزش افزوده انتخاب کنند. در این مقطع پرهیز از سیاست های شتابزده و احساسی، بیش از هر زمان دیگری ضروری به نظر می رسد.

در جذب سرمایه گذاران خارجی در بخش نفت و گاز نیز اگر واقع بینانه بنگریم باید شجاعانه اعتراف کنیم که تحریم کشورهای غربی علیه ایران، در صرف نظر کردن برخی طرف های خارجی از سرمایه گذاری در صنایع نفت و گاز ایران نقش عمده ای داشته است.۹عقد قراردادهای نفتی و گازی با شرکت های بلوک شرق می تواند تا حدی منافع ملی را جبران کند.

علی رغم اینکه سیاست های خصوصی سازی در ایران در سال های اخیر رو به رشد بوده، اما متاسفانه در این عرصه به جای خصوصی سازی بخش های مختلف، شرکت های دولتی و یا شبه دولتی برنده این مناقصه ها بوده اند که این امر عرصه را برای رقابت در بالابردن کیفیت و کاهش زمان اجرای پروژه ها دشوار می نماید. ارائه سیاست های تشویقی در زمینه های گمرکی و مالیاتی و… به سرمایه گذاران داخلی و میدان دادن به معنای واقعی به آن ها و تخصصی کردن امور می تواند راهکارهایی برای خصوصی سازی و توسعه صنایع نفت و گاز ایران باشد.

 

۱٫Energy Information Administration, http://www.eia.doe.gov/countries/country-data.cfm?fips=IR

۲٫ Kumar Verma.S, (2007). Energy geopolitics and Iran–Pakistan–India gas pipeline. Energy Policy 35, 3280–۳۳۰۱٫

۳٫ Hacisalihoglu.B, (2008). Turkey’s natural gas policy. Energy Policy 36, 1867–۱۸۷۲٫

۴٫ Mavrakis.D, Thomaidis.F, Ntroukas.I, (2006). An assessment of the natural gas supply potential of the south energy corridor from the Caspian Region to the EU. Energy Policy 34, 1671–۱۶۸۰٫

۵٫ Kjarstad.J, Johnsson.F, (2007). Prospects of the European gas market. Energy Policy 35, 869–۸۸۸٫

۶٫ International Energy Agency, http://www.iea.org/stats/gasdata.asp?COUNTRY_CODE=QA

۷٫ Chedida, R., Kobroslya, M., Ghajar, R., 2007. The potential of gas-to-liquid technology in the energy market: The case of Qatar. Energy Policy 35, 4799–۴۸۱۱٫

۸٫ http://www.shell.com.qa/home/content/qat/products_services/pearl/

۹٫ Perspectives on Caspian Oil and Gas Development, International Energy Agency Working Paper Series, December 2008.

طبق گزارش جهانی از سایت سازمان اطلاعات انرژی ایالات متحده:

به نقل از ژورنال نفت و گاز در سال ۲۰۱۰ تخمین زده می شود که ایران ۱۰۴۵ تریلیون فوت مکعب گاز داشته باشد که منابع گازی ایران پس از روسیه مقام دوم را دارد. بیش از دو سوم میادین گازی مهم ایران در مناطقی شامل : پارس شمالی و پارس جنوبی، کیش ، کنگان، و نار می باشد. (آمار سال ۲۰۰۸)  ۱

ایران در ۲۰ سال گذشته رشد سریع و قابل ملاحضه ای در تولید نفت و گاز طبیعی داشته است.۱

طبق آمار همین سازمان در صنایع نفت و گاز مهمترین میادین ایران شامل موارد زیر می باشد:

آبادان، بندر عباس، پارس جنوبی، پارس شمالی، و نار و کنگان می باشد.۲

نموداری ۱ که می بینید از همین سازمان گرفته شده و بیانگر موقعیت ممتاز ایران در میزان مخازن گازی در دنیا است.

 

طبق گزارش‌های منتشر شده پالایشگاه گاز کنگان یکی از بزرگترین پالایشگاه های گاز ایران می باشد. در ادامه می افزاید: تاثیرات پالایشگاه های گاز کنگان بر محیط زیست اهمیت ویژه ای دارد . ۳

در این تحقیق که در مورد سرمایه گذاری در پس آب های پالایشگاه گازی کنگان می باشد آمده است:

“این تحقیق در سال ۲۰۰۲ در پالایشگاه گاز کنگان انجام گرفته است که در شهر کنگان واقع می باشد که از جنوبی ترین نقاط ایران است. ۳

در مقاله ای که در مود گاز طبیعی می باشد و از سایت ساینس دایرکت قابل دسترسی است بیانگر این است که ذخایر گاز طبیعی کنگان حدود ۲۹ تریلیون فوت مکعب است. این یعنی شهرستان کنگان به تنهایی یک هشتم میزان ذخایر امریکا رو دارد.

در مقاله ای با عنوان سیاست گازی ترکیه امده است که ایران حدود ۲۳ درصد منابع گازی جهان را در اختیار دارد و همچنین میزان ذخایر گازی دنیا ۱۴۵ میلیارد متر مکعب می باشد. (۴) با توجه به اینکه امریکا ۳٫۳ درصد منابع گازی دنیا را در اختیار دارد و ذخایر گازی شهرستان کنگان یک هشتم ذخایر گازی امریکا می باشد با تقسیمی ساده متوجه می شوید که ذخایر گازی کنگان ۰٫۴ درصد ذخایر گازی دنیا است که این بیانگر موقعیت ممتاز کنگان در میزان ذخایر گازی دنیاست. 

Table 2. World natural previous termgasnext term reserves by country

Country Reservestrillion cubic meters) Percent
of world total
World ۱۴۵٫۶ ۱۰۰٫۰
Top 20 countries ۱۲۹٫۶ ۸۹٫۰
Russian Federation ۴۸٫۱ ۳۳٫۰
previous termIrannext term ۲۳٫۰ ۱۵٫۸
Qatar ۸٫۵ ۵٫۸
United Arab Emirates ۶٫۰ ۴٫۱
Saudi Arabia ۵٫۸ ۴٫۰
United States ۴٫۷ ۳٫۳
Venezuela ۴٫۰ ۲٫۸
Algeria ۳٫۷ ۲٫۵
Nigeria ۳٫۵ ۲٫۴
Iraq ۳٫۱ ۲٫۱
Turkmenistan ۲٫۹ ۲٫۰
Malaysia ۲٫۳ ۱٫۶
Indonesia ۲٫۰ ۱٫۴
Uzbekistan ۱٫۹ ۱٫۳
Kazakhstan ۱٫۸۴ ۱٫۳
Canada ۱٫۸۱ ۱٫۲
Mexico ۱٫۷۸ ۱٫۲
Netherlands ۱٫۷۸ ۱٫۲
Kuwait ۱٫۴۷ ۱٫۰
China ۱٫۳۶ ۰٫۹
Rest or world ۱۶٫۰ ۱۱٫۰

طبق گزارش همین مقاله که در ژورنال علوم و مهندسی گاز طبیعی چاپ شده ذخایر گاز کنگان پس از پارس شمالی رتبه دوم را در میادین گازی ایران دارد.

حال با این موقعیت ممتاز کنگان که در اینجا فقط بیشتر صنایع گاز مورد هدف بود چه انتظاری باید از این موهبت طبیعی داشته باشیم؟

منابع:

۱٫http://www.eia.doe.gov/emeu/cabs/Iran/NaturalGas.html

۲٫http://www.eia.doe.gov/emeu/cabs/Iran/Profile.html

۳٫http://www.ijest.org/?_action=articleInfo&article=24

۴٫Turkey’s natural gas policy